De tuinkalender van Econema

Januari is de maand waarin je tuin er het eerlijkst bij ligt. Geen blad om iets te verbergen, geen bloei om je aandacht af te leiden. Je ziet de botten: de vorm van je heesters, de lijn van je paden, die ene struik die scheef staat en waar je al drie zomers overheen kijkt. Het is niet de mooiste maand, maar het is wel de maand waarin je het beste kunt zien wat er moet gebeuren.

Snoeien is zo ongeveer de enige echte klus. Fruitbomen en veel struiken staan in winterrust, dus je haalt weg zonder dat de plant er energie in heeft gestoken. Eén regel telt boven alles: leg de schaar weg als het vriest. Een verse snoeiwond die bevriest scheurt open, en dan verlies je de tak alsnog. Wacht gewoon op een zachte dag. Die komen in januari vaker dan je denkt.

Wat je vooral níét doet, is opruimen. De neiging is groot, want alles ziet er rommelig uit. Maar in die holle stengels overwinteren insecten, en in de zaaddozen zit voer voor vogels. Laat het staan tot maart. Sneeuw mag om dezelfde reden gerust op je borders blijven liggen: het isoleert beter dan wat je erover zou kunnen leggen.

Binnen is het een ander verhaal. Daar draait de verwarming, blijft de potgrond langer vochtig dan je denkt, en groeit er ondertussen weinig. Dat is precies de combinatie waar wortelrot en vliegjes van houden. Geef fors minder water dan in de zomer en stop met bijvoeden tot de dagen weer merkbaar langer worden.

Februari is de maand van het kantelpunt. De ene week ligt alles er nog winters bij, de andere week zie je opeens groene puntjes door de grond komen. Meteorologisch is het nog winter, maar je tuin heeft dat memo niet gekregen. Vanaf nu kun je weer echt iets doen, en dat voelt na twee stille maanden verrassend goed.

Snoeien kan nog steeds, en fruitbomen komen deze maand het beste tot hun recht. Dezelfde vorstregel blijft gelden. Eind februari is ook het moment om je wilgen te knotten. Doe dat minstens eens in de drie jaar, want een knotwilg die te lang doorgroeit wordt topzwaar en dan scheurt de stam op den duur open. Dat is schade die je niet meer terugsnoeit.

Zie je de toppen van je voorjaarsbollen boven de grond komen, geef de oude plekken dan een handje organische mest. Bollen die al jaren op dezelfde plaats staan hebben de bodem daar leeggegeten. Ze bloeien nog wel, maar korter en kleiner, en dat is jammer van iets wat verder geen enkele moeite kost.

Dit is ook de maand om binnen voor te zaaien. Tomaat, paprika en de meeste zomerbloeiers hebben een lange aanloop nodig en die haal je niet meer in als je in april begint. Zet ze warm en licht, en houd er rekening mee dat ze zullen strekken naar het raam.

Je kamerplanten maken ondertussen hun eerste nieuwe blaadjes. Geef voorzichtig weer wat meer water, maar nog geen voeding. Voeden voordat een plant echt groeit, betekent alleen maar zout in de pot.

Maart is de maand waarin het echt begint, en waarin je het meeste kunt verpesten door te hard van stapel te lopen. De grond warmt op, de eerste dagen voelen als lente, en de verleiding om alles tegelijk aan te pakken is groot. Doe het gerust, maar doe het in de juiste volgorde.

Begin met opruimen. Haal de afgestorven plantendelen die je sinds november hebt laten staan nu wel weg. Knip ze klein, dan kunnen ze zo de composthoop op en heb je in het najaar gratis bodemverbeteraar terug. Werk daarna compost door je borders. Dat is geen bemesting in de klassieke zin, het voedt vooral het bodemleven, en dat bodemleven levert je de rest van het jaar vocht vasthoudende, luchtige grond op.

Planten en verplanten kan nu uitstekend. Rozen met blote wortel, heesters, hagen en jonge boompjes dragen nog geen blad, dus ze merken de verhuizing nauwelijks. Siergrassen snoei je tot een handbreedte boven de grond, en dat doe je nu, voordat het nieuwe blad erdoorheen groeit. Ben je te laat, dan knip je de rest van het jaar bruine punten mee.

Voor je gazon is dit de belangrijkste maand van het voorjaar. De eerste maaibeurt zet je hoog, want kort maaien verzwakt gras dat net weer op gang komt. Verticuteren doe je nu, daarna het gazon lospriken en er een mengsel van zand en compost overheen strooien. Zaai kale plekken meteen door, want elke plek die je open laat, wordt binnen een paar weken door mos ingenomen. Bemesten kan ook, met als grens begin mei.

Binnen is het verpotmaand. Kies een pot die maar een maatje groter is. Te veel verse grond rond een kleine kluit blijft te lang nat, en daar heb je later last van.

April is de drukste maand van het jaar. Alles wil tegelijk: het gras groeit, het onkruid groeit, de hagen lopen uit en je zaad wil de grond in. Het helpt om te weten wat echt niet kan wachten en wat best een paar weken later mag.

Wat niet kan wachten is bemesten. April is de maand waarin planten voeding het snelst opnemen, en wat je nu geeft zie je de hele zomer terug. Compost en organische mest werken langzamer dan kunstmestkorrels, dus je ziet niet binnen een week resultaat. Daar staat tegenover dat je het bodemleven voedt in plaats van alleen de plant, en dat is precies wat een tuin op de lange duur veerkrachtig maakt.

Ook niet uitstellen: je hagen. Liguster, taxus en leylandii kunnen deze maand een snoeibeurt hebben, en klimop mag flink terug. Doe het voordat vogels gaan broeden, want vanaf eind april loop je een reële kans dat je een nest in je haag hebt zitten.

Zaaien buiten kan, maar houd de weersverwachting in de gaten. Wortel, sla en spinazie kunnen tegen een stootje, eenjarige bloemen minder. Wordt de nacht helder, dek dan af. Heldere nachten zijn de koude nachten, niet de bewolkte.

Nog een verleiding om te weerstaan: het blad van je uitgebloeide voorjaarsbollen wegknippen omdat het slordig staat. De verwelkte bloem mag eraf, het blad niet. Daar maakt de bol de bloem van volgend jaar mee, en zonder dat blad krijg je volgend voorjaar een schrale vertoning.

In het gazon ga je nu wekelijks maaien, bij snelle groei twee keer. Loop het eerst even na op kale plekken en zaai die in voordat de maaier eroverheen gaat.

Mei is de maand waarin de tuin het hardst groeit en waarin de meeste mensen te vroeg beginnen. Half mei is de scheidslijn. Voor die tijd kan het nog vriezen, en één nachtvorst is genoeg om je hele oogst tomaten terug naar nul te brengen.

Na 15 mei is die kans praktisch verdwenen. Vanaf dan kunnen voorgezaaide planten de grond in en kun je vorstgevoelig zaad direct buiten zaaien. Wacht die twee weken gewoon af. Het verschil in oogst tussen half mei en begin mei planten is er over een maand niet meer, het verschil tussen wel of niet bevroren wel.

Het onkruid groeit deze maand net zo hard als al het andere, en dat is ook precies waarom het nu makkelijk is. Wied als de grond vochtig is, na een regenbui of vroeg in de ochtend. Dan komt de wortel mee en ben je er langer vanaf. Op droge, harde grond breek je de plant af en staat hij twee weken later gewoon weer te wuiven.

Klimmers bind je nu aan, zolang de scheuten nog buigzaam zijn. Wacht je tot juli, dan zijn ze verhout en breken ze. Hetzelfde geldt voor steun bij hoge vaste planten: zet die neer terwijl de plant nog laag is, dan groeit hij er netjes doorheen en zie je er straks niets meer van. Een steun die je achteraf om een omgevallen plant heen propt, blijft er altijd uitzien als een reparatie.

In het gazon blijf je maaien, maar niet te kort. Langer gras houdt de bodem koeler en droogt minder snel uit, en dat scheelt je in juli een hoop water. Begin mei is ook je laatste kans op voorjaarsbemesting.

In juni staat je tuin. Het meeste werk zit erop en wat er nu nog te doen is, gaat over onderhouden in plaats van aanleggen. Dat maakt het de aangenaamste maand van het jaar om in de tuin te zijn, want je kunt eindelijk ook gewoon zitten.

Rond 21 juni, de langste dag, komt er nog een groeischeut in je planten. Zorg dat je heesters en hagen dan gesnoeid zijn, want die groei-impuls gebruiken ze dan om vol en gelijkmatig uit te lopen. Snoei je erna, dan haal je precies dat weg.

Water geven is deze maand het onderwerp waar de meeste tuinen op stuklopen, en meestal niet omdat er te weinig water wordt gegeven maar omdat het verkeerd wordt gegeven. Elke dag een kwartiertje sproeien is slechter dan één keer per week echt doorweken. Bij korte beurten blijft het water in de bovenste centimeters hangen en groeien de wortels naar boven, precies de kant op waar de grond het eerst uitdroogt. Je maakt je planten dus gevoeliger voor droogte door ze vaker water te geven.

Mulchen scheelt daarbij enorm. Een laag compost of houtsnippers over je borders houdt vocht vast, houdt de bodem koeler en onderdrukt onkruid. Het is een middag werk waar je de hele zomer op teert.

Uitgebloeide rozen knip je weg voor een tweede bloei. En als je vaak maait, laat het maaisel dan liggen: dat is gratis voeding die zo weer de bodem in gaat. Grote plukken haal je wel weg, want daaronder verstikt het gras.

Juli is vakantiemaand, en dat is precies het probleem. Je tuin staat op zijn mooist en heeft de meeste aandacht nodig, en jij bent er twee weken niet. Een beetje voorbereiding scheelt het verschil tussen thuiskomen in een tuin en thuiskomen in een hooiland.

Zet je potten voor vertrek bij elkaar in de schaduw. Dat klinkt te simpel om uit te maken, maar potten die dicht op elkaar staan beschermen elkaar tegen wind en zon en drogen daardoor veel langzamer uit. In de volle zon apart staan is het snelste recept voor een dode plant.

Water geven doe je vroeg in de ochtend of laat in de avond. Overdag verdampt het grootste deel voordat het bij de wortels komt, en druppels op blad werken in de volle zon als kleine brandglazen. Geef bij de voet van de plant, niet erover.

Voor je gazon geldt deze maand één getal: maai niet korter dan drie tot vijf centimeter. Korter gras verbrandt, en dat zie je terug als gele en bruine plekken die er tot september blijven zitten. Wordt het gazon bij aanhoudende droogte toch geel, laat het dan. Gras is daar op gebouwd en komt terug zodra het weer regent. Beregenen om de kleur kost veel water voor weinig resultaat.

Blijf uitgebloeide bloemen weghalen. Zodra een plant zaad kan maken, vindt hij zijn werk erop zitten en stopt hij met bloeien. Knip je de uitgebloeide koppen af, dan blijft hij nieuwe knoppen zetten, soms tot ver in september.

Augustus voelt nog volop als zomer, maar in de grond is het najaar al begonnen. De nachten worden langer, er valt weer wat regen en de bodem is warm. Dat is een zeldzame combinatie, en het maakt deze maand veel belangrijker dan hij lijkt.

Voor je gazon is dit de beste zaaimaand van het jaar. Warme grond en toenemende neerslag betekenen dat graszaad snel kiemt en tijd genoeg heeft om te wortelen voor de winter. Wie in het voorjaar een nieuw gazon zaait, concurreert met onkruid dat op dat moment net zo hard groeit. Wie het nu doet, heeft dat probleem veel minder. Vanaf eind augustus kun je ook weer verticuteren.

In de borders is het oogstmaand, ook als je geen moestuin hebt. Zaad van uitgebloeide bloemen kun je gewoon zelf verzamelen: laat het een paar dagen drogen en bewaar het donker en droog in een envelop. Volgend voorjaar heb je gratis planten van soorten waarvan je al weet dat ze het bij jou doen.

Bessen- en bramenstruiken snoei je na de oogst. De takken die dit jaar vrucht droegen mogen tot op de grond weg, want die dragen niet nog een keer. Coniferen en groenblijvende hagen krijgen deze maand hun laatste knipbeurt van het jaar. Ze maken dan nog net nieuwe scheuten voor de winter en houden zo hun strakke vorm. Snoei je later, dan gaan die verse scheuten de vorst in en verkleuren ze bruin.

Is er een plek leeg in je moestuin, zaai daar groenbemester of najaarsgroente zoals veldsla en spinazie. Kale grond spoelt uit en groeit dicht met onkruid.

September is de beste plantmaand die de meeste mensen overslaan. De grond is nog warm van de zomer, er valt weer regelmatig regen en de felle zon is eruit. Voor een wortel is dat ideaal: hij kan groeien zonder dat de plant tegelijk blad moet maken en verdamping moet compenseren.

Vaste planten planten of splitsen doe je daarom nu. Ze schieten deze maand nog aan en staan volgend voorjaar meteen op volle sterkte, terwijl planten die je in maart zet eerst een half seizoen moeten inhalen. De eerste voorjaarsbollen kunnen ook de grond in.

Waar je juist mee stopt, is snoeien. Alles wat je nu nog wegneemt, beantwoordt de plant met nieuwe scheuten, en die zijn zacht en onvolgroeid als de eerste vorst komt. Laat het staan tot het voorjaar.

Voor je gazon is dit de tweede sleutelmaand na maart. Een nieuw gazon aanleggen of een bestaand gazon een grondige opknapbeurt geven lukt nu uitstekend, om dezelfde reden als in augustus. De najaarsbemesting geef je deze maand, uiterlijk begin oktober. Kies iets met kalium en laat stikstof achterwege. Kalium maakt de celwanden steviger en dus beter bestand tegen vorst en schimmel, terwijl stikstof juist zachte groei geeft waar de winter korte metten mee maakt.

Haal je kamerplanten naar binnen voordat de nachten echt koud worden, maar bekijk ze eerst goed. Blad, bladoksels en de bovenste centimeters potgrond. Wat nu meelift, zit de hele winter bij je binnen en heeft dan geen natuurlijke vijanden meer.

Oktober is de plantmaand voor alles met hout eraan. Bomen, heesters en hagen zetten hun blad af en gaan in rust, en dat is precies het moment om ze te verplaatsen of nieuw te zetten. Ze hebben dan de hele winter om te wortelen zonder dat er bovengronds iets van hen gevraagd wordt.

Wacht wel tot het blad er echt af is. Een boom met blad verdampt nog volop, en als je de wortels dan verstoort krijgt hij dat niet meer aangevoerd. Snoeien kan deze maand ook goed, vooral bij soorten die in het voorjaar bloeden. Notenbomen en beuk lopen in maart leeg als je ze dan aansnijdt, terwijl de wond nu rustig dichtgaat.

Bloembollen zijn de klus van de maand. Vuistregel: twee tot drie keer zo diep planten als de bol hoog is. Te ondiep geplante bollen komen te vroeg op, vriezen terug of vallen om als ze eenmaal bloeien. Plant verschillende soorten door elkaar met een eigen bloeitijd, dan heb je van februari tot mei iedere maand iets.

Bladruimen wordt nu een terugkerende klus, maar wees er selectief in. Van paden en gazon moet het weg, want een week onder een bladpakket is genoeg voor gele plekken. Onder heesters en in borders laat je het gewoon liggen. Het verteert vanzelf, beschermt de bodem tegen uitspoeling en levert je in het voorjaar een laag humus op waar je niets voor hebt hoeven doen.

In het gazon geef je de laatste maaibeurt, iets hoger dan normaal. Verticuteren kan deze maand nog net.

November gaat over beschermen. Er is weinig nieuws te planten en nog minder te oogsten, maar wat je nu goed doet, bepaalt hoe je tuin er in maart bij staat.

Potten zijn het grootste risico. Wortels in de volle grond zitten warm ingepakt, wortels in een pot hebben alleen een centimeter aardewerk tussen zich en de vorst. Zet je potten daarom van de grond af, op voetjes of een plank, en schuif ze tegen een muur. Een gevel geeft ’s nachts warmte af en dat scheelt zomaar een paar graden. Bij elkaar zetten helpt ook, om dezelfde reden als in juli.

Het blad dat je van je gazon haalt, hoeft niet naar de bak. Schuif het over je vaste planten heen als winterdek. Het beschermt beter dan het meeste wat je kunt kopen, het kost niets, en in het voorjaar is het half verteerd tot bodemverbeteraar. Alleen op het gras zelf mag het niet blijven liggen.

Vaste planten en de laatste voorjaarsbollen kunnen nog de grond in zolang het vorstvrij is. Vergeet ook je regenton niet: leeg hem of laat de kraan openstaan, anders zet het water uit bij de eerste echte vorst en scheurt de ton.

Binnen begint ondertussen het droogteseizoen. De verwarming staat aan en de lucht wordt droger dan in een woestijn, terwijl de meeste kamerplanten uit tropisch bos komen. Zet ze op een schotel met natte kiezels of groepeer ze bij elkaar. Water geven doe je juist minder, want groeien doen ze nauwelijks meer.

In december hoeft er niets. Dat is misschien wel het fijnste bericht van de hele kalender. Je tuin ligt stil, en het enige wat echt aandacht vraagt zijn de planten die onze winters niet gewend zijn.

Mediterrane en andere vorstgevoelige planten gaan naar de schuur, de garage of een onverwarmde kamer. Vergeet ze daar niet, want dat is de manier waarop de meeste ervan doodgaan: niet door vorst maar door uitdroging. Geef ze eens in de paar weken een scheut water, genoeg om de kluit niet volledig te laten verstenen.

Potten die buiten blijven, zet je dicht bij elkaar op een beschutte plek tegen de gevel. Braam en druif kun je nog snoeien zolang het weer meezit, en anders schuift dat gewoon door naar januari.

Laat verder zoveel mogelijk staan. Zaaddozen zijn voer voor vogels en zien er met rijp erop beter uit dan wat je in de zomer bedacht had. Holle stengels zijn overwinterplek voor insecten die je in mei weer nodig hebt.

En doe deze maand nog één ding dat niets met planten te maken heeft: schrijf op wat er dit jaar niet werkte. Die border die te vol stond, de plek waar niets wilde groeien, de plant die drie keer omviel. In maart weet je het niet meer, want dan sta je met een schep in je hand en wil je vooral beginnen. Een half A4 nu bespaart je volgend jaar een hoop herhaling.